Shloka 19
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
जलरूपमिवाकाशे तथैवात्मनि पश्यति । अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्लिरूपं प्रकाशते,वह सम्पूर्ण आकाशमें जल-ही-जल-सा देखता है तथा आत्माको भी जलरूप अनुभव करता है (यह अनुभव जलतत्त्वकी धारणा करते समय होता है)। फिर जलका लय हो जानेपर अग्नितत्त्वकी धारणा करते समय उसे सर्वत्र अग्नि प्रकाशित दिखायी देती है
jalarūpam ivākāśe tathaivātmani paśyati | apāṁ vyatikrame cāsya vahlirūpaṁ prakāśate ||
వ్యాసుడు చెప్పెను—అతడు సమస్త ఆకాశమును జలమే జలముగా చూచినట్లుగా, అలాగే ఆత్మనూ జలరూపముగా అనుభవించును—ఇది జలతత్త్వ ధారణలో జరుగును. ఆ జలస్థితి లయమైన తరువాత, అగ్నితత్త్వ ధారణలో అతనికి ఎక్కడ చూసినా అగ్నియే ప్రకాశించును.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse describes how concentrated meditation on a particular element (water, then fire) can so saturate perception that the meditator experiences the world—and even the sense of self—in that elemental form; when that state ceases, a new elemental perception arises. It highlights the mind’s power to shape experience and the disciplined progression of yogic concentration.
Vyāsa is explaining a yogic process of dhāraṇā: first the practitioner holds the water-element in awareness, seeing space and the inner self as water; afterward, when the water-concentration dissolves, he takes up the fire-element and perceives fire shining everywhere.