Shloka 8436
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
सो<यं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम् । नमैं कर्ता हूँ, न तुम कर्ता हो। जो वास्तवमें सदा कर्ता है, वह सर्वसमर्थ काल वृक्षपर लगे हुए फलके समान मुझे पका रहा है
so ’yaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalam ivāgatam | na me kartā ’haṃ, na tvaṃ kartā | yo hi tattvataḥ sadā kartā sa sarvasamarthaḥ kālaḥ vṛkṣastha-phala-vat mām pacayati ||
భీష్ముడు అన్నాడు—“ఈ సర్వసమర్థమైన కాలం, కాలం వచ్చినప్పుడు చెట్టుపై ఉన్న పండు పక్వమయ్యేలా, నన్ను అలాగే పక్వం చేస్తోంది. నేను కర్తను కాదు, నీవు కర్తవు కాదు; నిజంగా ఎల్లప్పుడూ కర్తగా ఉన్నది కాలమే—అది నన్ను కొమ్మపై పండులా నియతకాలంలో పరిపక్వం చేస్తోంది.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches humility and detachment regarding agency: individuals should not cling to the idea “I am the doer.” Ultimately, the decisive force that brings events to fruition—especially life’s decline and death—is Kāla (Time). Recognizing this reduces pride, blame, and grief, and supports steadiness in dharma.
In the Shanti Parva, Bhishma instructs the listener (traditionally Yudhishthira) on dharma and wisdom after the war. Here he reflects on his own condition and approaching end, explaining it through the metaphor of a fruit ripening on a tree: his fate is being completed by Time, not by personal will or another’s agency.