Shloka 72
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
देवताओंका वह सहस्रों वर्षका समय अब पूरा होना ही चाहता है, जबतक कि तुम्हें इन्द्रके पदपर रहना है। कालके ही प्रभावसे मुझ महाबली वीरके अब सारे अंग उतने स्वस्थ नहीं रह गये हैं। मैं इन्द्रपदसे गिरा दिया गया और तुम स्वर्गमें इन्द्र बना दिये गये ।। सुचित्रे जीवलोके5स्मिन्नुपास्य: कालपर्ययात् । कि हि कृत्वा त्वमिन्द्रोडद्य कि वा कृत्वा वयं च्युता:
devatānāṁ sa sahasrāṇi varṣāṇāṁ samayo ’dya paripūrṇatām upaiti, yāvat tvam indrapade sthātum arhasi. kālasyaiva prabhāvāt mama mahābalavīrasya sarvāṇy aṅgāni nādhunā pūrvavat svasthāni. ahaṁ indrapadāc cyāvitaḥ, tvaṁ ca svarge indratvaṁ prāpitaḥ. su-citre jīvaloke ’sminn upāsyaḥ kālaparyayāt; kiṁ hi kṛtvā tvam indro ’bhūḥ, kiṁ vā kṛtvā vayaṁ cyutāḥ?
భీష్ముడు అన్నాడు—“దేవతల సహస్ర సంవత్సరాల పరిమితి—నీవు ఇంద్రపదంలో ఉండవలసిన కాలమంతా—ఇప్పుడు పూర్తికావడానికి దగ్గరైంది. కాల ప్రభావంతో, నేను మహాబలవంతుడనైనా, నా అవయవాలు పూర్వంలా ఆరోగ్యంగా లేవు. నేను ఇంద్రస్థానమునుండి చ్యుతుడనయ్యాను; నిన్ను స్వర్గంలో ఇంద్రుడిగా నియమించారు. ఈ విచిత్ర జీవలోకంలో కాల పరివర్తనతో ప్రతి పదవీ ప్రతిష్ఠ సేవించబడవలసినదీ, సహించబడవలసినదీ. ఏ కర్మచేత నీవు ఇంద్రుడవయ్యావు? ఏ కర్మచేత మేము చ్యుతులమయ్యాము?”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Worldly and heavenly power are not permanent; they rise and fall under the turning of Time. The verse presses an ethical reflection on causality—whether status comes from merit (karma) or from the larger, impersonal movement of Kāla—and urges humility and acceptance of change.
Bhishma speaks about the nearing end of a divinely measured term associated with Indra’s office, notes his own decline due to Time, and contrasts being cast down from Indra’s post with another being elevated to it. He frames this reversal as a consequence of Time’s vicissitudes and questions the deeds or causes behind elevation and fall.