Shloka 693
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
कालस्तु बलवान प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव । अन्यथा संसारमें कौन ऐसा वीर है, जो युद्धमें कुपित होनेपर मेरे सामने ठहर सके। इन्द्र! बलवान् काल (अदृष्ट) ने मुझपर आक्रमण किया है, इसीसे तुम मेरे सम्मुख खड़े हुए हो
kālas tu balavān prāptas tena tiṣṭhasi vāsava | anyathā saṃsāre me ko nāma vīraḥ, yo yuddhe kupito mama sammukhaṃ tiṣṭhet | indra! balavān kālo 'dṛṣṭaḥ mayi samākrāntaḥ, tasmāt tvaṃ mama sammukhe tiṣṭhasi ||
భీష్ముడు పలికెను— ఓ వాసవా! బలవంతమైన కాలము నాపై వచ్చి పడింది; అందుకే నీవు నా ఎదుట నిలబడగలుగుతున్నావు. లేకపోతే, ఈ లోకంలో యుద్ధంలో నేను కోపించినప్పుడు నా ముందర నిలిచే వీరుడు ఎవడు? ఓ ఇంద్రా! శక్తిమంతమైన అదృష్టరూప కాలము నాపై దాడి చేసింది; అందువల్ల నీవు నా సమక్షంలో నిలబడి ఉన్నావు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even the greatest warrior’s power is ultimately bounded by Kāla (Time) and adṛṣṭa (unseen destiny). The verse frames ethical humility: human prowess should not become arrogance, because outcomes are governed by forces beyond personal strength.
Bhīṣma addresses Indra (Vāsava), asserting that Indra can face him only because Time/destiny has already overtaken Bhīṣma. He emphasizes his former invincibility in battle and attributes the present reversal to the overpowering arrival of Kāla.