Shloka 46
कालनिर्णयः, युगधर्मवर्णनम्, सृष्टिक्रमश्च
Time-Reckoning, Yuga-Dharma, and the Sequence of Creation
शचीपति इन्द्र! न मैं कर्ता हूँ, न तुम कर्ता हो और न कोई दूसरा ही कर्ता है। काल बारी-बारीसे अपनी इच्छाके अनुसार सम्पूर्ण लोकोंका उपभोग करता है ।। मासमासार्धवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम् । ऋतुद्वारं वर्षमुखमायुर्वेदविदो जना:,वेदवेत्ता पुरुष कहते हैं कि मास और पक्ष कालके आवास (शरीर) हैं। दिन और रात उसके आवरण (वस्त्र) हैं। ऋतुएँ द्वार (मन-इन्द्रिय) हैं और वर्ष मुख है। वह काल आयुस्वरूप है
śakra uvāca | śacīpate indra! na mayi kartā, na tvaṃ kartā, na ca kaścid anya eva kartā | kālaḥ krameṇa svecchayā samastān lokān upabhuṅkte || māsamāsārdha-veśmānam ahorātrābhi-saṃvṛtam | ṛtu-dvāraṃ varṣa-mukham āyur veda-vido janāḥ ||
శక్రుడు పలికెను—హే శచీపతి ఇంద్రా! నేను కర్తను కాను, నీవు కర్తవు కావు, మరెవ్వరూ కర్తలు కారు. కాలమే క్రమానుసారంగా తన ఇచ్ఛ ప్రకారం సమస్త లోకాలను అనుభవించి భోగిస్తుంది. వేదవేత్తలు చెబుతారు—మాసాలు, పక్షాలు కాలానికి నివాసం; పగలు-రాత్రి దాని ఆవరణం; ఋతువులు దాని ద్వారాలు; సంవత్సరం దాని ముఖం; కాలమే ఆయుష్షు-స్వరూపం.
श॒क्र उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the limitation of personal agency: ultimate causality is attributed to Kāla (Time), which governs the rise and fall of beings and worlds. This supports ethical detachment—acting without egoistic doership—and frames events as unfolding within a larger cosmic order.
Śakra (Indra) speaks in a reflective, philosophical mode, addressing Indra as Śacī’s lord, and explains that neither speaker nor listener is the true agent. He then uses a vivid metaphor: Time has months and fortnights as its dwelling, day and night as its covering, seasons as its doors, and the year as its mouth—emphasizing Time’s all-encompassing sovereignty over life-span.