Shloka 33
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्नला नासिका चेति पठचमी । स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्न॒ तत्,इसी प्रकार त्वचा, नेत्र, जिह्ला और नासिका भी क्रमशः स्पर्श, रूप, रस और गन्धके आश्रय तथा अपने आधारभूत महाभूतोंके स्वरूप हैं। इन सबका कारण मन है, इसलिये ये सब-के-सब मनःस्वरूप हैं
evaṁ tvak-cakṣuṣī jihvā nāsikā ceti pañcamī | sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaś ca tat ||
అదేవిధంగా చర్మం, కన్ను, నాలుక, ముక్కు—ఈ ఐదూ—క్రమంగా స్పర్శ, రూపం, రుచి, గంధం అనే అనుభవక్షేత్రాలకు ఆశ్రయాలు. అయితే వీటన్నిటికీ మూలకారణం మనస్సే; అందువల్ల ఇవన్నీ మనస్సుపై ఆధారపడినవిగా, మనోస్వరూపంగానే గ్రహించాలి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The senses operate in their respective domains (touch, form, taste, smell), but their functioning and direction depend on the mind; therefore, mastery of the mind is essential for ethical self-control and inner discipline.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation-oriented reflection, Bhishma continues a philosophical explanation of the human faculties, describing how the sense-organs relate to their objects and how the mind stands as their common cause and coordinator.