Shloka 23
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
कर्णो शब्दक्ष॒ चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयो:,श्रवण-कालमें श्रोत्ररूपी इन्द्रिय, शब्दरूपी विषय और चित्तरूपी कर्ता--इन तीनोंका संयोग होता है, इसी प्रकार स्पर्श, रूप, रस तथा गन्धके अनुभव-कालमें भी इन्द्रिय, विषय एवं मनका संयोग अपेक्षित है
karṇo śabdaś ca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇa-saṅgrahe | tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasa-gandhayoḥ ||
శ్రవణ సమయంలో కర్ణేంద్రియము, శబ్దవిషయము, చిత్తము—ఈ మూడింటి సంయోగము జరుగుతుంది. అలాగే స్పర్శ, రూప, రస, గంధ అనుభవాలలో కూడా ఇంద్రియము, విషయము, మనస్సు—ఇవన్నీ కలిసినప్పుడే గ్రహణం కలుగుతుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception is produced only when three factors unite: the sense-organ, the sense-object, and the mind (citta). Therefore, ethical discipline must include governance of attention and mind, not only external restraint.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhishma is teaching principles of how experience arises through the senses, using hearing as the model and extending the same logic to touch, sight, taste, and smell.