Shloka 35
यदा स्वरूपतश्चान्यो जातित: शुभतो<र्थत: । कथमस्मिन् स इत्येवं सर्व वा स्यादसंहितम्,(उपर्युक्त नास्तिक मतमें आस्तिकलोग इस प्रकार दोष देते हैं--) क्षणिक विज्ञानवादीकी मान्यताके अनुसार शरीर और जीव जब क्षणिक हैं, तब पूर्व-क्षणवर्ती शरीरसे परक्षणवर्ती शरीर रूप, जाति, धर्म और प्रयोजन सभी दृष्टियोंसे भिन्न हैं। ऐसी अवस्थामें यह वही है, इस प्रकार प्रत्यभिज्ञा (स्मृति) नहीं हो सकती। अथवा भोग, मोक्ष आदि सब कुछ बिना इच्छा किये ही अकस्मात् प्राप्त हो जाता है, ऐसा मानना पड़ेगा (उस दशामें यह भी कहा जा सकता है कि मोक्षकी इच्छा करनेवाला दूसरा है, साधन करनेवाला दूसरा है और उससे मुक्त होनेवाला भी दूसरा ही है)
yadā svarūpataścānyo jātitaḥ śubhato'rthataḥ | katham asmin sa ityevaṁ sarva vā syād asaṁhitam ||
భీష్ముడు పలికెను— ఒక క్షణం నుండి మరొక క్షణానికి జీవి స్వరూపతః, జాతితః, శుభతః, ప్రయోజనతః భిన్నమైపోతే, ‘ఇదే అది’ అనే ప్రత్యభిజ్ఞ ఎలా కలుగుతుంది? అప్పుడు అనుభవం, ఆచరణం అన్నిటి సమన్వయమూ కూలిపోతుంది।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma argues that if a person is wholly different at every moment in nature, kind, moral quality, and purpose, then recognition and responsibility become impossible—one could not validly say “this is the same person,” and ethical-religious life (effort, enjoyment, liberation) loses coherence.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Bhīṣma is presenting an objection (from the āstika standpoint) against a doctrine of momentariness: he highlights that denying continuity undermines recognition (pratyabhijñā) and makes the linkage between desire, practice, and result unintelligible.