Shloka 33
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
अविद्यां क्षेत्रमाहुरहि कर्म बीज॑ तथा कृतम् । तृष्णा संजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भव:
avidyāṁ kṣetram āhur hi karma bījaṁ tathā kṛtam | tṛṣṇā sañjananaṁ sneha eṣa teṣāṁ punarbhavaḥ ||
భీష్ముడు అన్నాడు— “వారు అవిద్యను క్షేత్రం అంటారు; పూర్వజన్మల్లో చేసిన కర్మ బీజం; తృష్ణే అంకురం పుట్టించు స్నేహం—నీరు. వారి దృష్టిలో ఇదే పునర్జన్మ యొక్క విధానం।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Rebirth is explained through an agricultural metaphor: ignorance provides the ‘field’ for bondage, past actions supply the ‘seed’ of future experience, and craving/attachment acts like ‘moisture’ that makes the seed sprout again as renewed existence. Reducing ignorance and craving is implied as the ethical-spiritual remedy.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he summarizes a doctrinal account of how saṁsāra continues—linking avidyā, karma, and tṛṣṇā as the causal chain behind repeated birth.