Shloka 16
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
Devanagari script
तस्या: पुत्रत्वमागम्य स्त्रिया: स पिबति स्तनौ । ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैषछ्लेकीम्,उन्हींके शिष्य पंचशिख थे, जो मानवी स्त्रीके दूधसे पले थे। कपिला नामवाली कोई कुटुम्बिनी ब्राह्मणी थी। उसी स्त्रीके पुत्रभावको प्राप्त होकर वे उसके स्तनोंका दूध पीते थे; अतः कपिलाका पुत्र कहलानेके कारण कापिलेय नामसे उनकी प्रसिद्धि हुई। उन्होंने नैप्ठिक (ब्रह्ममें निष्ठा रखनेवाली) बुद्धि प्राप्त की थी
Translation
ఆ స్త్రీకి కుమారుడిగా భావింపబడి అతడు ఆమె స్తనాల నుండి పాలు త్రాగెను. అందువల్ల అతడు ‘కాపిలేయ’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను; బ్రహ్మనిష్ఠమైన నైష్ఠిక బుద్ధిని కూడా పొందెను.
Word by Word
तस्याःof her
तस्याः:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Genitive, Singular
पुत्रत्वम्sonship; the state of being a son
पुत्रत्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootपुत्रत्व
FormNeuter, Accusative, Singular
आगम्यhaving attained; having come to
आगम्य:
Karta
TypeVerb
Rootआ-गम्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral here)
स्त्रियाःof the woman
स्त्रियाः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootस्त्री
FormFeminine, Genitive, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
पिबतिdrinks
पिबति:
Karma
TypeVerb
Rootपा
FormPresent, Indicative, Third, Singular, Parasmaipada
स्तनौthe two breasts
स्तनौ:
Karma
TypeNoun
Rootस्तन
FormMasculine, Accusative, Dual
ततःtherefore; from that
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
कापिलेयत्वम्the state/name of being Kapileya
कापिलेयत्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootकापिलेयत्व
FormNeuter, Accusative, Singular
लेभेobtained; received
लेभे:
Karma
TypeVerb
Rootलभ्
FormPerfect, Third, Singular, Atmanepada
बुद्धिम्intelligence; understanding
बुद्धिम्:
Karma
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Accusative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
नैषछ्लेकीम्Naiṣchlekī (a specific epithet/type of insight)
नैषछ्लेकीम्:
Karma
TypeAdjective
Rootनैषछ्लेकी
FormFeminine, Accusative, Singular
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes