Shloka 9
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणधर्मया । विपरीतमतो विद्यात् क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम्,प्रकृति त्रिगुणमयी है। ब्रह्मके सकाशसे सृष्टि करना उसका सहज धर्म है, किंतु क्षेत्रज्ष अथवा पुरुषके स्वरूपको प्रकृतिसे सर्वथा विपरीत (विलक्षण) जानना चाहिये
prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā triguṇadharmayā | viparītam ato vidyāt kṣetrajñasya svalakṣaṇam ||
ప్రకృతి సృష్టి-ధర్మముగలది, అలాగే త్రిగుణ-ధర్మముగలది; అందువల్ల క్షేత్రజ్ఞుని (చేతన జ్ఞాత) స్వలక్షణం ప్రకృతికి పూర్తిగా విరుద్ధమైనది—ఆమెకు భిన్నమైనది—అని తెలుసుకోవాలి।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Prakṛti is defined by creation and the three guṇas; the kṣetrajña (conscious knower) should be understood as essentially different—opposite in nature to guṇa-driven change. This discrimination supports inner freedom and steadiness.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a philosophical exposition (Sāṅkhya-like) distinguishing Prakṛti (nature) from the kṣetrajña (self), emphasizing their contrasting characteristics.