Shloka 4

बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency

Mahābhārata 12.217

Devanagari script

प्रवृत्तिलक्षणं धर्म प्रजापतिरथाब्रवीत्‌ | प्रवृत्ति: पुनरावृत्तिर्निवृत्ति: परमा गति:,प्रजापति ब्रह्माजीने प्रवृत्तिरूप धर्मका उपदेश दिया है; परंतु प्रवृत्तिरूप धर्म पुनरावृत्तिका कारण है। उसके आचरणसे संसारमें बारंबार जन्म लेना पड़ता है और निवृत्तिरूप धर्म परमगतिकी प्राप्ति करानेवाला है

Transliteration

pravṛttilakṣaṇaṁ dharmaṁ prajāpatir athābravīt | pravṛttiḥ punarāvṛttir nivṛttiḥ paramā gatiḥ ||

Translation

ప్రజాపతి ప్రవృత్తిలక్షణ ధర్మాన్ని ఉపదేశించాడు; కాని ప్రవృత్తి పునరావృత్తియే, నివృత్తి పరమగతియే।

Word by Word

• {'pravṛtti-lakṣaṇam': 'having the mark/characteristic of worldly engagement

• action-oriented', 'dharmam': 'dharma

• righteous order, duty, ethical-religious law', 'prajāpatiḥ': 'Prajāpati

• the Lord of creatures, progenitor', 'atha': 'then

• and', 'abravīt': 'said

• declared', 'pravṛttiḥ': 'engagement in action

• outward-going life of duties/rituals', 'punar-āvṛttiḥ': 'return again

• repeated recurrence (often implying rebirth)', 'nivṛttiḥ': 'withdrawal

• renunciatory turning away from worldly action', 'paramā': 'supreme

• highest', 'gatiḥ': 'course

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• Prajāpati