Shloka 12
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
उष्णीषवान् यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः । संवृतो5यं तथा देही सत्त्वराजसतामसै:,जैसे पगड़ी बाँधनेवाला पुरुष तीन वस्त्रों (पगड़ी, ऊर्ध्ववस्त्र, अधोवस्त्र) से परिवेष्टित होता है, उसी प्रकार यह देहाभिमानी जीव सत्त्व, रज और तम--तीन गुणोंसे आवृत होता है
uṣṇīṣavān yathā vastrais tribhir bhavati saṃvṛtaḥ | saṃvṛto ’yaṃ tathā dehī sattva-rajas-tāmasaiḥ ||
పగడి ధరించిన మనిషి మూడు వస్త్రాలతో కప్పబడి ఉండినట్లే, ఈ దేహాభిమాన జీవుడు సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాలతో ఆవరించబడి ఉంటాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The embodied self is not pure freedom in practice; it is conditioned and ‘covered’ by the three guṇas—sattva, rajas, and tamas. Ethical and spiritual progress involves recognizing this conditioning and cultivating clarity (sattva) while reducing agitation (rajas) and delusion (tamas), ultimately aiming to transcend all three.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and inner discipline. Here he uses a simple clothing analogy—three garments around a turbaned man—to explain how the living being, identified with the body, is wrapped by the three guṇas.