Shloka 10
Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma
इसलिये बुद्धिके द्वारा मनको समाहित करके समस्त प्राणियोंमें स्थित परमात्मामें लगावे। किसीका अहित न सोचे, असम्भव वस्तुकी कामना न करे, मिथ्या पदार्थोंकी चिन्ता न करे और सफल प्रयत्न करके मनको ज्ञानके साधनमें लगा दे। वेदान्त-वाक्योंके श्रवण तथा सुदृढ़ प्रयत्नसे उत्तम ज्ञानकी प्राप्ति होती है ।। विवक्षता च सद्दाक्यं धर्म सूक्ष्ममवेक्षता | सत्यां वाचमहिंस्रां च वदेदनपवादिनीम्,जो सूक्ष्म धर्मको देखता और उत्तम वचन बोलना चाहता हो, उसको ऐसी बात कहनी चाहिये जो सत्य होनेके साथ ही हिंसा और परनिन्दासे रहित हो। जिसमें शठता, कठोरता, क्रूरता और चुगली आदि दोषोंका सर्वथा अभाव हो, ऐसी वाणी भी बहुत थोड़ी मात्रामें और सुस्थिर चित्तसे बोलनी चाहिये
tasmād buddhyā manaḥ samādhāya sarvabhūteṣu sthitaṃ paramātmānaṃ niveśayet | na kasyacid ahitaṃ cintayet, aśakyaṃ vastu na kāṅkṣet, mṛṣāpadārthān na cintayet, saphalaprayatnena ca manaḥ jñānasādhane yojayet | vedāntavākyānāṃ śravaṇena dṛḍhaprayatnena ca uttamajñānaprāptir bhavati || vivakṣatā ca sadvākyaṃ dharmasūkṣmam avekṣatā | satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm | yasyāṃ śāṭhyaṃ kāṭhinyaṃ krauryam paiśunyaṃ ca sarvathā nāsti, tādṛśīṃ vācam api svalpamātrāṃ susthiracittena vaktavyām ||
భీష్ముడు అన్నాడు—కాబట్టి వివేకబుద్ధితో మనస్సును సమాధానపరచి, సమస్త ప్రాణుల్లో నివసించే పరమాత్మలో దానిని స్థిరపరచాలి. ఎవరికీ హాని చేయాలనే ఆలోచన పెట్టుకోకూడదు; అసాధ్యమైనదాన్ని కోరకూడదు; అసత్య/మిథ్యా విషయాలపై చింతించకూడదు; మరియు సార్థక ప్రయత్నంతో మనస్సును జ్ఞానసాధనాలలో నియోగించాలి. వేదాంత వాక్యాల శ్రవణం మరియు దృఢ ప్రయత్నం ద్వారా పరమ జ్ఞానం లభిస్తుంది. అలాగే, మంచి మాట చెప్పదలచినవాడు, ధర్మసూక్ష్మతను గ్రహించినవాడు—సత్యమైనదే అయినా హింసలేని, పరనిందలేని వాక్యాన్ని పలకాలి. మోసం, కఠినత్వం, క్రూరత్వం, చాడీ మొదలైన దోషాలు లేని వాక్యాన్ని కూడా కొద్దిగా మాత్రమే, స్థిరచిత్తంతో పలకాలి।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Discipline the mind through discernment and orient it toward the indwelling Supreme Self; pursue knowledge through Vedantic listening and steady effort; and practice dharmic speech—truthful yet non-harming and free from slander, deceit, harshness, cruelty, and gossip, spoken sparingly with a composed mind.
In the Shanti Parva’s post-war instruction, Bhishma continues advising Yudhishthira on subtle dharma: inner restraint (mind fixed on the Self) and outer conduct (ethical speech) as practical disciplines for attaining higher knowledge and sustaining social harmony.