Shloka 13
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
रागोत्पन्नश्चरेत् कृच्छों महार्ति: प्रविशेदप: । मग्न: स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेदघधमर्षणम्,ब्रह्मचारीके मनमें यदि राग या काम-विकार उत्पन्न हो जाय तो वह आत्मशुद्धिके लिये कृच्छुव्रतका5 आचरण करे। यदि वीर्यकी वृद्धि होनेसे उसे कामवेदना अधिक सता रही हो तो वह नदी या सरोवरके जलनमें प्रवेश करके स्नान करे। यदि स्वप्नावस्थामें वीर्यपात हो जाय तो जलमें गोता लगाकर मन-ही- मन तीन बार अघमर्षणः सूक्तका जप करे
Bhīṣma uvāca: rāgotpannaś caret kṛcchraṁ mahārtīḥ praviśed apaḥ | magnaḥ svapne ca manasā trir japet aghamarṣaṇam ||
భీష్ముడు పలికెను—బ్రహ్మచారిలో రాగం లేదా కామవికారము ఉద్భవిస్తే, ఆత్మశుద్ధికై కృచ్ఛ్రవ్రతాన్ని ఆచరించాలి. కామవేదన తీవ్రమైతే, నది లేదా సరస్సు నీటిలో ప్రవేశించి స్నానం చేయాలి. స్వప్నంలో వీర్యస్రావం జరిగితే, నీటిలో మునిగి మనస్సులోనే మూడు సార్లు అఘమర్షణ సూక్తాన్ని జపించాలి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches disciplined response to sexual desire for a brahmacārin: when passion arises, adopt structured penance (Kṛcchra), use water-immersion as a calming and purifying practice when agitation is intense, and perform mental recitation of the Aghamarṣaṇa hymn after involuntary nocturnal emission—framing purity as restoration of restraint rather than mere guilt.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira on conduct and expiations. Here he gives practical prāyaścitta procedures for a celibate student when desire arises, when lust becomes painful, and when a dream leads to seminal discharge, prescribing austerity, bathing/immersion, and Vedic japa.