Shloka 8
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नस: क्षेत्रज्ञलक्षणा: । तस्मादेवाविशेषेण नरो5तीयाद् विशेषत:,स्त्रियाँ प्रकृतिके तुल्य हैं; अतः क्षेत्रस्वरूपा हैं और पुरुष क्षेत्रज्रूप हैं (जैसे प्रकृति अज्ञानी पुरुषको बाँधती है, उसी प्रकार ये स्त्रियाँ पुरुषोंको अपने मोहजालमें बाँध लेती हैं), इसलिये सामान्यतः प्रत्येक पुरुषको विशेष प्रयत्नपूर्वक स्त्रीके संसर्गसे दूर रहना चाहिये
bhīṣma uvāca | prakṛtyā kṣetrabhūtās tā nārīḥ kṣetrajña-lakṣaṇāḥ | tasmād evāviśeṣeṇa naro ’tīyād viśeṣataḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—స్త్రీలు స్వభావతః ‘క్షేత్రం’గా, పురుషులు ‘క్షేత్రజ్ఞ’ లక్షణముతో ఉన్నవారిగా గ్రహించబడాలి. అందువల్ల సాధారణ నియమంగా, ప్రత్యేక జాగ్రత్తతో పురుషుడు స్త్రీల సాంగత్యం నుండి దూరంగా ఉండాలి—మోహాసక్తుల బంధనంలో పడకుండుటకు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a Sāṅkhya-style contrast of kṣetra (field of experience) and kṣetrajña (knower) to urge vigilance against attachment; ethically, it emphasizes self-restraint and guarding the mind from मोह (delusion) that can arise through sensual association.
In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and disciplines conducive to peace and liberation; here he offers a cautionary maxim about avoiding entanglement in desire, expressed through the kṣetra–kṣetrajña framework.