Shloka 13
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
तद् बीज॑ देहिनामाहुस्तद् बीज॑ जीवसंज्ञितम् । कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तनम्,वह अव्यक्त आत्मा ही देहधारी प्राणियोंका बीज है और वह बीजभूत आत्मा ही गुणोंके संगके कारण जीव कहलाता है। वही कालसे युक्त कर्मसे प्रेरित हो संसार-चक्रमें घूमता रहता है
tad bījaṁ dehinām āhus tad bījaṁ jīva-saṁjñitam | karmaṇā kāla-yuktena saṁsāra-parivartanam ||
ఆ (అవ్యక్త)మే దేహధారులైన ప్రాణుల బీజమని చెప్పబడుతుంది; అదే బీజం గుణసంగంతో ‘జీవ’ అనే పేరును పొందుతుంది। కాలంతో యుక్తమైన కర్మచేత ప్రేరితమై అది సంసారచక్రంలో తిరుగుతూనే ఉంటుంది।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the subtle Self as the causal ‘seed’ of embodied life. When that Self is associated with the guṇas (qualities of nature), it is spoken of as the jīva, and under the impulse of karma operating within time, it continues to revolve through saṁsāra.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma is teaching Yudhiṣṭhira about the metaphysical basis of bondage: how the individual self, conditioned by guṇas, is propelled by time-linked actions into repeated worldly cycles.