Shloka 9

Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)

Devanagari script

पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वे राजसतामसे । कमभिष्ट्वते चायं क॑ वा55क्रोशति कि वदन्‌,यह शरीर पाँच भूतोंका विकार है और सत्त्व, रज एवं तम--तीन गुणोंसे युक्त है। इसमें रहकर यह निर्विकार आत्मा क्या कहकर किसकी निन्दा और किसकी स्तुति करे

Transliteration

pañcabhūtātmake dehe sattve rajasatāmase | kim abhiṣṭuvate cāyaṃ ka vā krośati kiṃ vadan ||

Translation

భీష్ముడు అన్నాడు—ఈ దేహం పంచమహాభూతాల వికారం; సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాలతో బద్ధమై ఉంది. ఇందులో నివసిస్తూ నిర్వికారాత్మ ఏమని చెప్పి ఎవరిని నిందించగలదు? ఎవరిని స్తుతించగలదు—ఏ ఆధారంతో?

Word by Word

पञ्चभूतात्मकेin the five-elements-constituted

देहेin the body

सत्त्वेin sattva (goodness)

राजसतामसेin rajas and tamas

किम्what?

अभिष्ट्वतेpraises

चand

अयम्this (one)

कःwho?

वाor

आक्रोशतिreviles/abuses

किम्what?

वदन्speaking/saying

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhishma

pañcabhūta (five elements)

triguṇa (sattva, rajas, tamas)

deha (body)

ātman (Self)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Geographic Context

Sandhi Notes