Shloka 25
पुरुषाधिछितान् भावान् प्रकृति: सूयते यदा । हेतुयुक्तमत: पूर्व जगत् सम्परिवर्तते,पुरुषद्वारा संकल्पमें लाये गये विविध पदार्थोकी रचना प्रकृति ही करती है। इस प्रकृतिसे सर्वप्रथम कारणसहित जगत् उत्पन्न होता है
puruṣādhiṣṭhitān bhāvān prakṛtiḥ sūyate yadā | hetuyuktam ataḥ pūrvaṁ jagat samparivartate ||
భీష్ముడు పలికెను—పురుషాధిష్ఠితమైన వివిధ భావరూపములను ప్రకృతి సృష్టించునప్పుడు, పురుషుని సంకల్పముచే భావింపబడిన అనేక పదార్థములను నిర్మించేది ప్రకృతియే. ఈ ప్రకృతినుండే కారణక్రమముతో కూడి మొదట జగత్తు ఉద్భవించును; ఆపై విశ్వము చక్రవత్తుగా పరివర్తన చెందుచుండును.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-style account: the conscious principle (puruṣa) provides superintendence/intent, while prakṛti is the productive power that actually manifests the world. The universe arises with an intelligible causal structure (hetuyukta) and then continues through cyclical transformations.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma explains to Yudhiṣṭhira the metaphysical basis of creation—how prakṛti, under the presiding presence of puruṣa, produces the manifold world and how that world proceeds through ongoing cycles of change.