Shloka 1
Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha
ऑपन--माज बछ। अकाल षर्डाधिकद्विशततमो< ध्याय: परमात्मतत्त्वका निरूपण--मनु-बृहस्पति-संवादकी समाप्ति मनुर्वाच यदा तै: पञ्चभि: पज्च युक्तानि मनसा सह । अथ तद् रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवापितम्,मनुजी कहते हैं--बृहस्पते! जिस समय मनुष्य शब्द आदि पाँच विषयोंसहित पाँचों ज्ञानेन्द्रियों और मनको काबूमें कर लेता है, उस समय वह मणियोंमें ओतप्रोत तागेके समान सर्वत्र व्याप्त परब्रह्मका साक्षात्कार कर लेता है
manur uvāca | yadā taiḥ pañcabhiḥ pañca yuktāni manasā saha | atha tad rakṣyate brahma maṇau sūtram ivāpitam ||
మనువు పలికెను—ఓ బృహస్పతీ! మనస్సుతో కూడి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలను వాటి ఐదు విషయాలతో (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధ) సహా వశపరచుకున్నప్పుడు, సర్వవ్యాపి పరబ్రహ్మ సాక్షాత్కారమవుతుంది—మణుల్లో దారంలా ఓతప్రోతంగా ఉన్నట్లుగా.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that realization of Brahman depends on disciplined restraint of the five senses together with the mind and their pull toward the five sense-objects. When this inner governance is achieved, Brahman is known as the all-pervading reality—illustrated by the thread that invisibly runs through and holds together a set of gems.
Within the Manu–Bṛhaspati dialogue (recounted in Śānti Parva), Manu explains to Bṛhaspati the practical condition for highest knowledge: mastery over sensory experience and mental activity, culminating in direct insight into the Supreme Brahman.