Shloka 21
नैर्गुण्याद् ब्रह्म चाप्रोति सगुणत्वान्निवर्तते । गुणप्रचारिणी बुद्धिहुताशन इवेन्धने,जैसे अग्नि सूखे काठमें विचरण करती है, उसी प्रकार बुद्धि भी शब्द, स्पर्श आदि गुणोंमें विचरती रहती है। जब वह उन गुणोंका सम्बन्ध छोड़ देती है, तब निर्गुण होनेके कारण ब्रह्मको प्राप्त होती है और जबतक गुणोंमें आसक्त रहती है, तबतक गुणोंसे सम्बन्धित होनेके कारण ब्रह्मको न पाकर लौट आती है
Bhīṣma uvāca: nairguṇyād brahma cāpnoti saguṇatvān nivartate | guṇapracāriṇī buddhir hutāśana ivendhane ||
భీష్ముడు పలికెను— బుద్ధి గుణాలలో సంచరిస్తుంది; ఎండిన ఇంధనంలో అగ్ని సంచరించునట్లు. బుద్ధి గుణసంబంధాన్ని విడిచి నిర్గుణమైతే బ్రహ్మను పొందుతుంది; గుణాసక్తిగా సగుణంగా ఉన్నంతవరకు తిరిగి వచ్చి బ్రహ్మను పొందదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The intellect reaches Brahman only by becoming nirguṇa—disengaged from the guṇas and sense-objects. If it remains saguṇa, absorbed in sensory qualities (sound, touch, etc.), it cannot stabilize in the Absolute and therefore 'returns' to conditioned experience.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on inner discipline. Here he uses a vivid metaphor—fire moving through dry wood—to explain how the intellect naturally ranges among sense-qualities, and how liberation requires severing that association.