Shloka 20
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
नेन्द्रियर्मनस: सिद्धिर्न बुद्धि बुछाते मन: । न बुद्धिर्बुद्धाते5व्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति,इन्द्रियोंद्रार मनकी सिद्धि नहीं होती अर्थात् इन्द्रियाँ मनको नहीं जानती हैं। मन बुद्धिको नहीं जानता और बुद्धि सूक्ष्म एवं अव्यक्त आत्माको नहीं जानती है; किंतु अव्यक्त आत्मा इन सबको देखता और जानता है
nendriyair manasaḥ siddhir na buddhiḥ budhyate manaḥ | na buddhiḥ budhyate ’vyaktaṃ sūkṣmaṃ tv etāni paśyati ||
ఇంద్రియాలు మనస్సును నిజంగా గ్రహించవు; మనస్సు బుద్ధిని గ్రహించదు; బుద్ధి సూక్ష్మమైన అవ్యక్త ఆత్మను గ్రహించదు. అయితే ఆ సూక్ష్మ అవ్యక్త ఆత్మే సాక్షి—ఇవన్నీ చూసి, అన్నీ తెలిసికొంటుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a hierarchy of knowing: senses cannot grasp the mind, mind cannot grasp intellect, and intellect cannot grasp the subtle unmanifest Self; nevertheless the Self is the witnessing principle that illuminates and knows all mental and sensory operations.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he explains an inner analysis of cognition to direct attention away from external faculties toward the witnessing Self as the basis of true knowledge.