Shloka 11
मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
ध्यानं तपो दम: क्षान्तिरनसूया मिताशनम् । विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शम:,सत्य, अग्निहोत्र, एकान्तसेवन, ध्यान तपस्या, दम, क्षमा, अनसूया, मिताहार, विषयोंका संकोच, मितभाषण तथा शम--यह प्रवर्तक यज्ञ है। अब निवर्तक यज्ञका वर्णन सुनो; जिसके अनुसार जप करनेवाले ब्रह्मचारी साधकके सारे कर्म निवृत्त हो जाते हैं (अर्थात् उसे मोक्ष प्राप्त हो जाता है) दृढ्ग्राही करोमीति जाप्यं जपति जापक: । न सम्पूर्णो न संयुक्तो निरयं सो5नुगच्छति “मैं निश्चय ही जपका अनुष्ठान पूरा करूँगा,” ऐसा दृढ़ आग्रह रखकर जो जापक जपमें प्रवृत्त होता है, परंतु न तो उसमें अच्छी तरह संलग्न होता है और न उसे पूरा ही कर पाता है, वह नरकमें गिरता है
bhīṣma uvāca | dhyānaṁ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam | viṣaya-pratisaṁhāro mita-jalpas tathā śamaḥ satyam agnihotraṁ ekānta-sevanaṁ—eṣa pravartaka-yajñaḥ | atha nivartaka-yajñasya varṇanaṁ śṛṇu, yathā japaṁ kurvato brahmacāriṇaḥ sarve karmāṇi nivartante | dṛḍha-grāhī karomīti jāpyaṁ japati jāpakaḥ | na sampūrṇo na saṁyukto nirayaṁ so ’nugacchati ||
భీష్ముడు పలికెను—ధ్యానం, తపస్సు, దమం, క్షమ, అనసూయ, మితాహారం, విషయసంహారం, మితభాషణం, శమం, సత్యం, అగ్నిహోత్రం, ఏకాంతసేవనం—ఇదే ‘ప్రవర్తక యజ్ఞం’; ఇది సాధకుణ్ణి మార్గంలో ప్రవృత్తి చేయును. ఇప్పుడు ‘నివర్తక యజ్ఞం’ వినుము—దాని జపవిధి ప్రకారం జపనిష్ఠుడైన బ్రహ్మచారியின் కర్మలు నివృత్తి చెందును. అయితే “నేను తప్పక ఈ జపాన్ని పూర్తిచేస్తాను” అని కఠిన సంకల్పాన్ని పట్టుకొని జపం ప్రారంభించి, నిజంగా శ్రద్ధగా లీనమవక, పూర్తిచేయకపోతే—అతడు నరకగతిని పొందును.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames ethical and yogic disciplines as a form of ‘sacrifice’: inner practices (meditation, restraint, truth, moderation, seclusion) initiate spiritual progress, while deeper practice aims at cessation of karmic momentum. He warns that taking up japa with stubborn resolve but without genuine engagement or completion is spiritually harmful and leads to downfall.
In Shanti Parva’s instruction section, Bhishma is teaching about inner yajña (sacrifice) and disciplined practice. He lists virtues and observances as the ‘activating sacrifice,’ then transitions to the ‘withdrawing sacrifice’ connected with japa and brahmacarya, adding a cautionary example about negligent or half-hearted practice.