Shloka 20
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
स्वयमेव मनश्लैवं पञचवर्ग च भारत । पूर्व ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति,भरतनन्दन! ध्यानयोगी पुरुष स्वयं ही मन और पाँचों इन्द्रियोंको पहले ध्यानमार्गमें स्थापित करके नित्य किये हुए योगाभ्यासके बलसे शान्ति प्राप्त कर लेता है
svayam eva manaḥ ślaivaṃ pañcavargaṃ ca bhārata | pūrvaṃ dhyānapathe sthāpya nityayogena śāmyati bharatanandana ||
భీష్ముడు పలికెను— ఓ భారతా, ఓ భరతనందనా! ధ్యానయోగి పురుషుడు స్వయంకృషితో ముందుగా మనస్సును మరియు పంచేంద్రియసమూహాన్ని ధ్యానమార్గంలో స్థాపించి, నిత్యయోగాభ్యాస నియమబలంతో అంతఃశాంతిని పొందుతాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Peace (śānti) arises from self-directed discipline: establish the mind and the five senses in meditation first, then maintain steady daily yoga (nityayoga). The verse frames tranquility as the fruit of repeated practice and restraint rather than external circumstances.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma after the war. Here he turns to yogic ethics—how a contemplative person trains mind and senses on the meditation path to attain calm—offering practical guidance for inner governance amid postwar moral reflection.