Shloka 54
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा । न तु तप्यति तत्त्वज्ञ: फले ज्ञाते तरत्युत,किसी महानदीके पारको जाननेवाला पुरुष केवल जाननेमात्रसे कृतकृत्य नहीं होता; जबतक वह नौका आदिके द्वारा वहाँ पहुँच न जाय, तबतक वह चिन्तासे संतप्त ही रहता है। परंतु तत्त्वज्ञ पुरुष ज्ञानमात्रसे ही संसार-सागरसे पार हो जाता है; उसे संताप नहीं होता। क्योंकि यह ज्ञान स्वयं ही पुलस्वरूप है
mahānadyā hi pārajñas tapyate na tad anyathā | na tu tapyati tattvajñaḥ phale jñāte taraty uta ||
మహానదికి దాటే చోటు తెలిసినంత మాత్రాన మనిషి కృతార్థుడు కాడు; పడవ మొదలైన వాటితో అవతలి తీరం చేరేవరకు అతడు ఆందోళనతో తపిస్తూనే ఉంటాడు. కానీ తత్త్వజ్ఞుడు జ్ఞానమాత్రంతోనే సంసారసాగరాన్ని దాటుతాడు; అతనికి దుఃఖతాపం ఉండదు, ఎందుకంటే ఆ జ్ఞానమే వంతెనవంటిది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Mere conceptual information is not the same as attainment: knowing a route does not end anxiety until one actually crosses. In contrast, true knowledge (tattva-jñāna)—realization of reality—functions as the very means of liberation and carries one beyond saṃsāra, removing inner distress.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he uses a practical simile: a person who only knows the ford of a vast river still suffers until he reaches the opposite bank. He then applies the image to spiritual life, asserting that the realized knower crosses the ‘ocean of the world’ through knowledge itself.