Shloka 26
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा । ततः सत्त्वं तमोभाव: प्रीतियोगात् प्रवर्तते
indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā tadā | tataḥ sattvaṃ tamo-bhāvaḥ prīti-yogāt pravartate ||
భీష్ముడు పలికెను—ఆ సమయంలో (రజోగుణంతో యుక్తమైన) ఆ బుద్ధి సమస్త ఇంద్రియాలను క్రియాప్రవృత్తిలో నిమగ్నం చేస్తుంది. తరువాత విషయసంపర్కం వల్ల ప్రీతి కలిగి సత్త్వగుణం ప్రకాశిస్తుంది; ఆపై ఆసక్తి మొదలైన దోషాల వల్ల తమోమయ స్థితి ఉద్భవిస్తుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma outlines a causal chain in inner life: when intellect is colored by rajas it drives the senses outward; enjoyment of objects produces pleasurable attachment that appears as sattvic delight; but unchecked attachment and related faults then thicken into tamas—obscuring discernment and leading to inertia or delusion. The ethical implication is to govern buddhi and sense-contact to prevent the slide from activity into bondage and darkness.
In the Shanti Parva’s instruction on conduct and inner discipline, Bhishma is teaching Yudhishthira about the workings of the guṇas and the senses. This verse explains how a rajasic intellect activates the senses and how subsequent pleasure and attachment can culminate in a tamasic state.