Shloka 2
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! शास्त्रोंमें मनुष्यके लिये अध्यात्मके नामसे जिसका विचार किया जाता है, वह अध्यात्मज्ञान क्या है और कैसा है? यह मुझे बताइये ।। कुतः सृष्टमिदं विश्व ब्रह्मन् स्थावरजज्भमम् | प्रलये कथमभ्येति तन्मे वक्तुमिहाहसि,ब्रह्म! इस चराचर जगत्की सृष्टि किससे हुई है और प्रलयकालमें इसका लय किस प्रकार होता है; इस विषयका मुझसे वर्णन कीजिये
yudhiṣṭhira uvāca—pitāmaha! śāstreṣu manuṣyasya yac cādhyātma-nāmnā vicāryate, tad adhyātma-jñānaṁ kiṁ kīdṛśaṁ ca? tan me brūhi. kutaḥ sṛṣṭam idaṁ viśvaṁ brahman sthāvara-jaṅgamam? pralaye katham abhyeti? tan me vaktum ihārhasi.
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—పితామహా! శాస్త్రాలలో మనుష్యుల కోసం ‘అధ్యాత్మ’ అనే పేరుతో విచారించబడే ఉపదేశం ఏది? ఆ అధ్యాత్మజ్ఞానం ఏమిటి, దాని స్వరూపం ఎలా ఉంటుంది? దయచేసి నాకు చెప్పండి. ఓ బ్రాహ్మణా! స్థావరజంగమమయిన ఈ సమస్త విశ్వం ఏ మూలం నుండి సృష్టించబడింది? ప్రళయకాలంలో అది ఎలా తన మూలంలో లీనమవుతుంది? ఇది నాకు వివరించుటకు మీరు యోగ్యులు.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a foundational spiritual inquiry: true adhyātma-jñāna concerns understanding the self and the ultimate source of the cosmos—how the world of moving and unmoving beings arises and how it is reabsorbed at dissolution. It sets the stage for a metaphysical explanation grounded in dharma and scriptural reasoning.
In Śānti Parva, Yudhishthira, seeking peace and clarity after the war, respectfully questions Bhīṣma (lying on the bed of arrows) about spiritual knowledge and cosmic origins. He asks Bhīṣma to explain creation and dissolution, indicating Bhīṣma’s authority as an elder and teacher.