Shloka 14
ऊर्ध्व पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्व॑ च पश्यति । एतेन सर्वमेवेदं विद्धयभिव्याप्तमन्तरम्,दोनों पैरोंके तलोंसे लेकर ऊपरतक जो शरीर स्थित है, उसे जो साक्षीभूत चेतन ऊपर- नीचे सब ओरसे देखता है, वह इस सारे शरीरके भीतर और बाहर सब जगह व्याप्त है। इस बातको तुम अच्छी तरह समझ लो
ūrdhva-pāda-talābhyāṁ yad arvāk cordhvaṁ ca paśyati | etena sarvam evedaṁ viddhy abhivyāptam antaram ||
భీష్ముడు పలికెను—పాదతలముల నుండి పైకి ఉన్న ఈ దేహరూప క్షేత్రమును, సాక్షీ-చైతన్యం పైకీ కిందకీ అన్ని దిశల నుండీ దర్శించుచున్నది. కావున ఈ సమస్త క్షేత్రము లోపల బయట అంతటా ఆ అంతఃసాక్షియే వ్యాపించి ఉన్నాడని బాగా తెలుసుకొనుము.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the distinction between the body (from the soles upward) and the inner witnessing consciousness that observes it in all directions. That witness is not confined to a single spot; it pervades the embodied field—inside and outside—so one should recognize the Self as all-pervading and not merely the body.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues his philosophical teaching, directing the listener toward inner discernment: identify the ‘seer’ (witness-consciousness) rather than the ‘seen’ (the body), as part of the broader counsel on attaining peace and mokṣa after the war.