Shloka 103

Devanagari script

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादत: । क्रोध और लोभ मनुष्यके कल्याणमें बाधा डालनेके लिये सदा उद्यत रहते हैं; अतः पूरी शक्ति लगाकर इन दोनोंका निवारण करना चाहिये। धन-सम्पत्तिको क्रोधके आघातसे बचाना चाहिये, तपको मात्सर्यके आघातसे बचाना चाहिये, विद्याको मान-अपमानसे और अपने-आपको प्रमादके आक्रमणके बचाना चाहिये

Transliteration

vidyāṁ mānāpamānābhyām ātmānaṁ tu pramādataḥ | krodhaś ca lobhaś ca manuṣyasya kalyāṇe bādhāṁ kartuṁ sadodyatau; ataḥ pūrṇaśaktyā etayor nivāraṇaṁ kartavyam | dhana-sampattiṁ krodhāghātāt rakṣet, tapaḥ mātsaryāghātāt rakṣet, vidyāṁ mānāpamānābhyāṁ rakṣet, ātmānaṁ ca pramādākramaṇāt rakṣet |

Translation

విద్యను మాన-అపమానాల దెబ్బల నుండి కాపాడాలి; తనను తాను ప్రమాదం నుండి కాపాడుకోవాలి. క్రోధం, లోభం మనిషి శ్రేయస్సును అడ్డగించేందుకు ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాయి; అందుచేత సంపూర్ణ ప్రయత్నంతో ఈ రెండింటినీ నియంత్రించాలి. ధనాన్ని క్రోధప్రహారాల నుండి, తపస్సును మాత్సర్యప్రహారాల నుండి, విద్యను మాన-అపమానాల నుండి, ఆత్మను ప్రమాదపు వేగం నుండి రక్షించాలి.

Word by Word

• {'vidyā': 'knowledge

• disciplined understanding', 'māna': 'honor

• pride (as social recognition)', 'apamāna': 'dishonor

• humiliation', 'mānāpamānābhyām': 'by/through honor and dishonor (instrumental dual)', 'ātmānaṁ': 'the self

• one’s own person/mind', 'pramāda': 'heedlessness

• moral carelessness', 'krodha': 'anger

• wrath', 'lobha': 'greed

• covetousness', 'kalyāṇa': 'welfare

• auspicious well-being', 'bādhā': 'obstruction

• impediment', 'sadā udyata': 'always ready/intent

• ever poised', 'nivāraṇa': 'restraint

• warding off', 'dhana-sampatti': 'wealth and possessions

• material resources', 'āghāta': 'blow

• damaging impact', 'tapas': 'austerity

• ascetic merit', 'mātsarya': 'envy

• resentful competitiveness', 'rakṣet': 'one should protect/guard (optative/imperative sense)', 'ākramaṇa': 'attack

Speaker

भरद्वाज उवाच

Characters & Entities

• Bharadvāja

Educational Q&A

What is the core teaching?

Welfare depends on vigilant self-guarding: restrain anger and greed, and protect key inner assets—wealth, austerity, and knowledge—from the specific forces that corrupt them (anger, envy, and the sway of praise/blame), while avoiding heedlessness.

What is happening in the narrative?

In the didactic setting of Śānti Parva, Bharadvāja delivers moral instruction, mapping common human vulnerabilities (anger, greed, envy, and negligence) and prescribing deliberate restraint and protection of one’s virtues and resources.