Shloka 11
ध्यानयोगवर्णनम्
Description of the Path of Meditation
भरद्वाज उवाच यद्यग्निमारुतौ भूमि: खमापश्च शरीरिषु । जीव: किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेडनघ,भरद्वाजने पूछा--निष्पाप मुनिवर! यदि देह-धारियोंके शरीरोंमें केवल अग्नि, वायु, भूमि, आकाश और जल-तत्त्व ही विद्यमान है तो उनमें रहनेवाले जीवके कया लक्षण हैं? यह मुझे बताइये
bharadvāja uvāca | yady agni-mārutau bhūmiḥ khaṃ āpaś ca śarīriṣu | jīvaḥ kiṃ-lakṣaṇas tatrā ity etad ācakṣva medhānagha ||
భరద్వాజుడు పలికెను—హే నిష్పాప మునివర్యా! దేహధారుల శరీరాలలో అగ్ని, వాయు, భూమి, ఆకాశము, జలము—ఈ తత్త్వాలే మాత్రమే ఉంటే, అప్పుడు అందులో నివసించే జీవుని ప్రత్యేక లక్షణం ఏమిటి? దయచేసి నాకు వివరించుము.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse frames a classical inquiry of Indian philosophy: if the body is merely a compound of the five great elements, then the jīva must be known by a distinct sign or function beyond material constituents. It sets up the need to distinguish consciousness/self from elemental matter.
In the Shānti Parva’s instructional dialogue, the sage Bharadvāja questions a revered, ‘sinless’ interlocutor about the nature and identifying mark of the indwelling self (jīva) within embodied beings, given that the body appears to be only elemental.