Shloka 6
Adhyātma-nirdeśa
Definition of Adhyātma): Mahābhūtas, Indriyas, Guṇas, and the Witness (Kṣetrajña
कूपे वा सलिल दद्यात् प्रदीप॑ वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा,अथवा जैसे कुआँमें जल गिराया जाय या जलती आगमें जला हुआ दीपक डाल दिया जाय, तो वे दोनों शीघ्र ही उनमें प्रविष्ट होकर अपना पृथक् अस्तित्व खो बैठते हैं। उसी प्रकार पांचभौतिक शरीरका नाश होनेपर जीव भी पाँचों तत्त्वमें विलीन होकर अपने पृथक् अस्तित्वसे रहित हो जाना चाहिये, ऐसा मान लेनेपर तो पाँच भूतोंसे धारण किये हुए इस शरीरमें जीव है ही कहाँ? अतः यह सिद्ध हुआ कि पांचभौतिक संघातसे भिन्न जीव नहीं है; उन पाँच तत्त्वोंमेंसे किसी एकका अभाव होनेपर शेष चारोंका भी अभाव हो जाता है-- इसमें संशय नहीं है
kūpe vā salilaṁ dadyāt pradīpaṁ vā hutāśane | kṣipraṁ praviśya naśyet yathā naśyaty asau tathā ||
భరద్వాజుడు పలికెను—బావిలో నీటిని పోసినట్లుగా, లేదా అగ్నిలో మండుతున్న దీపాన్ని వేసినట్లుగా, అవి రెండూ త్వరగా తమ తమ తత్త్వంలో లీనమై ప్రత్యేక అస్తిత్వాన్ని కోల్పోతాయి; అలాగే పంచమహాభూతమయమైన శరీరం నశించినప్పుడు జీవుడు కూడా ఆ భూతాలలో లీనమై స్వతంత్ర సత్తగా నిలవడు అని అనుకుంటే, పంచభూతాలు ఆధారంగా ఉన్న ఈ దేహంలో స్వతంత్ర ‘జీవ’ ఎక్కడ? కాబట్టి ఆ ఊహ ప్రకారం పంచభౌతిక సంఘాతానికి భిన్నమైన జీవుడు లేడు; ఆ ఐదు తత్త్వాలలో ఏదో ఒకటి లేకపోతే మిగిలిన నాలుగూ నిలవవు—ఇందులో సందేహం లేదు।
भरद्वाज उवाच