Shloka 71
बक-गौतमाख्यानम् / The Baka–Gautama Account
On Gratitude and Friendship Ethics
व्यड्भता च शरीरस्य वधो वानल्पकारणात् । असेरेतानि रूपाणि दुर्वारादीनि निर्दिशेत्,“जो लोग स्थूल शरीर और सूक्ष्म शरीरको सुख देनेके लिये धर्मकी मर्यादाका उल्लंघन करें, उन्हें नन््यायपूर्वक पृथक्-पृथक् दण्ड देना। धर्मपूर्वक समस्त प्रजाकी रक्षा करना, किसीके प्रति स्वेच्छाचार न करना। कटुवचनसे अपराधीका दमन करना :वाग्दण्ड' कहलाता है। जिसमें अपराधीसे बहुतसा सुवर्ण वसूल किया जाय, वह “अर्थदण्ड' कहलाता है। शरीरके किसी अड़विशेषका छेदन करना 'काय-दण्ड' कहा गया है। किसी महान् अपराधके कारण अपराधीका जो वध किया जाता है, वह “प्राणदण्ड” के रूपमें प्रसिद्ध है। ये चारों दण्ड तलवारके दुर्निवार या दुर्धर्ष रूप हैं। यह बात समस्त प्रजाको बता देनी चाहिये
vyāḍbhatā ca śarīrasya vadho vānalpakāraṇāt | aseretāni rūpāṇi durvārādīni nirdiśet ||
భీష్ముడు అన్నాడు—శరీరాన్ని వికలాంగం చేసే దండమూ ఉంది; కారణం తీవ్రమైతే ప్రాణహరణ దండమూ ఉంది. ఖడ్గానికి చెందిన ఈ దండరూపాలు—దుర్వారమైనవి, దుర్ధర్షమైనవి—స్పష్టంగా ప్రకటించాలి, తద్వారా ధర్మానుసారంగా, తెలిసిన మరియు సముచితమైన శాసనంతో క్రమం నిలుస్తుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Punishment (daṇḍa) must be dharma-based, proportionate to the offense, and publicly known. A ruler should protect all subjects impartially and restrain wrongdoing through graded penalties—verbal censure, monetary fines, corporal punishment, and, for major crimes, execution.
In the Śānti Parva’s instruction on righteous governance, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira on statecraft: how a king should maintain order by prescribing and announcing clear categories of punishment, ensuring deterrence and fairness rather than arbitrary rule.