Shloka 23
Bhīmasena’s Counsel on Grief, Inner Conflict, and the Duty of Kingship (भीमसेन-उपदेशः)
यत्र नास्ति शरै: कार्य न मित्रैर्न च बन्धुभि: । आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्,“इस युद्धमें न तो बाणोंका काम है, न मित्रों और बन्धुओंकी सहायताका। अकेले आपको ही लड़ना है। वह युद्ध आपके सामने उपस्थित है
yatra nāsti śaraiḥ kāryaṁ na mitrair na ca bandhubhiḥ | ātmanā ekena yoddhavyaṁ tat te yuddham upasthitam ||
ఎక్కడ బాణాలకు పనిలేదు, మిత్రులకైనా బంధువులకైనా సహాయం చేయడం సాధ్యం కాదు—అక్కడ నీవు ఒంటరిగా, నీ ఆత్మబలంతోనే యుద్ధం చేయాలి. ఆ యుద్ధమే ఇప్పుడు నీ ముందుంది.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The decisive struggle for dharma is ultimately internal: weapons, allies, and family support cannot substitute for personal moral resolve. One must confront one’s own fear, attachment, and confusion directly—this is the ‘battle’ that truly matters.
Vaiśampāyana frames a situation where conventional warfare—arrows and external assistance—cannot accomplish the needed victory. The listener is pointed toward an imminent, solitary confrontation: an inner contest requiring self-reliance and ethical steadiness rather than military means.