Shloka 16
Śaraṇāgatapālana—Prastāvanā
Protection of the Refuge-Seeker: Opening of the Kapota Narrative
“शत्रुको उसका मित्र बनकर मीठे वचनोंसे ही सान्त्वना देता रहे; परंतु जैसे सर्पयुक्त गृहसे मनुष्य डरता है, उसी प्रकार उस शत्रुसे भी सदा उद्विग्न रहे ।। यस्य बुद्धि: परिभवेत् तमतीतेन सान्त्वयेत् । अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्,“जिसकी बुद्धि संकटमें पड़कर शोकाभिभूत हो जाय, उसे भूतकालकी बातें (राजा नल तथा भगवान् श्रीराम आदिके जीवन-वृत्तान्त) सुनाकर सान्त्वना दे, जिसकी बुद्धि अच्छी नहीं है, उसे भविष्यमें लाभकी आशा दिलाकर तथा विद्वान पुरुषको तत्काल ही धन आदि देकर शान्त करे
yasya buddhiḥ paribhavet tam atītena sāntvayet | anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam ||
భీష్ముడు పలికెను—విపత్తు చేత బుద్ధి కుంగి శోకంలో మునిగినవానిని, గతకాలంలోని దృష్టాంతాలు, పూర్వుల చరిత్రలు వినిపించి సాంత్వన చేయాలి. దుర్బుద్ధిగలవానిని భవిష్యత్ లాభాశ చూపించి స్థిరపరచాలి. పండితుని మాత్రం తక్షణమే సమయోచిత ఉపాయాలతో—ధనం, వనరులు, సహాయం అందించి—శాంతింపజేయాలి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consolation should be tailored to the person’s mental condition: the grief-stricken are strengthened by past exemplars, the foolish by hope of future benefit, and the wise by immediate, practical relief.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on governance and ethical conduct; here he explains how a ruler or counselor should calm different kinds of distressed people using past narratives, future assurances, or prompt material support.