Shloka 5
Śīla-prāpti and Śīla-lakṣaṇa (शीलप्राप्ति-शीललक्षणम्) | On the Acquisition and Marks of Character
विषयाश्नैव कार्त्स्नयेन सर्व आहारसिद्धये । मूलमेतत् त्रिवर्गस्य निवृत्तिमोक्ष उच्यते,सम्पूर्ण विषय पूर्णतः इन्द्रियोंके उपभोगमें आनेके लिये हैं। यही धर्म, अर्थ और कामका मूल है, इससे निवृत्त होना ही “मोक्ष” कहा जाता है
viṣayāś caiva kārtsnyena sarva āhāra-siddhaye | mūlam etat trivargasya nivṛtti-mokṣa ucyate ||
సమస్త విషయాలు ఇంద్రియభోగం, ఉపభోగ-తృప్తి సిద్ధించుటకే ఉన్నవి. ఇదే ధర్మ-అర్థ-కామమనే త్రివర్గానికి మూలం; ఈ విషయాసక్తి నుండి నివృత్తి చెందుటనే ‘మోక్షం’ అంటారు।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma identifies sense-objects (viṣaya) as the underlying basis that fuels the three worldly aims—dharma, artha, and kāma—because they culminate in experience and enjoyment. Liberation (mokṣa) is defined here as nivṛtti: a decisive turning away from dependence on sense-gratification.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on the goals of life and the path beyond them. This verse frames mokṣa not as another worldly achievement, but as withdrawal from the very engine of worldly striving—attachment to sense-objects.