Shloka 18

त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma

Mahābhārata, Śānti-parva 123

Devanagari script

तस्मिन प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मण: पार्थिवर्षभ । दृष्टरूपप्रधानत्वाद्‌ दण्ड: सो<न्तर्हितो$भवत्‌,नृपश्रेष्ठ! ब्रह्माजीका वह यज्ञ आरम्भ होते ही वहाँ प्रत्यक्ष दीखनेवाले यज्ञकी प्रधानता होनेसे ब्रह्माका वह दण्ड अन्तर्धान हो गया

Transliteration

tasmin pravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha | dṛṣṭarūpapradhānatvād daṇḍaḥ so 'ntarhito 'bhavat ||

Translation

వసుహరోముడు చెప్పెను—ఓ రాజవృషభా! బ్రహ్మ నిర్వహించిన ఆ సత్రం ప్రారంభమైన వెంటనే, ప్రత్యక్షంగా కనిపించే యజ్ఞక్రియలే ప్రధానమైపోవడంతో బ్రహ్మ యొక్క దండము అంతర్ధానమైంది.

Word by Word

• तस्मिन्: in that (place/occasion)
• तस्मिन्: Adhikarana
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: Masculine/Neuter, Locative, Singular

• प्रवृत्ते: having begun / in progress
• प्रवृत्ते: Adhikarana
• Type: Adjective
• Root: प्रवृत्त (प्र + √वृत्)
• Form: Neuter, Locative, Singular

• सत्रे: in the sacrificial session (sattra)
• सत्रे: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: सत्र
• Form: Neuter, Locative, Singular

• तु: but/indeed
• Type: Indeclinable
• Root: तु

• ब्रह्मणः: of Brahmā
• ब्रह्मणः: Sambandha
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्
• Form: Masculine, Genitive, Singular

• पार्थिवर्षभ: O bull among kings
• Type: Noun
• Root: पार्थिव + ऋषभ
• Form: Masculine, Vocative, Singular

• दृष्ट: by (being) seen / visible
• दृष्ट: Karana
• Type: Adjective
• Root: दृष्ट (√दृश्)
• Form: Neuter, Instrumental, Singular

• रूप: form/appearance
• रूप: Karana
• Type: Noun
• Root: रूप
• Form: Neuter, Instrumental, Singular

• प्रधानत्वात्: because of predominance
• प्रधानत्वात्: Apadana
• Type: Noun
• Root: प्रधानत्व
• Form: Neuter, Ablative, Singular

• दण्डः: the staff/rod
• दण्डः: Karta
• Type: Noun
• Root: दण्ड
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• सः: that (he/it)
• सः: Karta
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• अन्तर्हितः: hidden/vanished
• अन्तर्हितः: Karta
• Type: Adjective
• Root: अन्तर्हित (अन्तर् + √धा)
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• अभवत्: became / happened
• Type: Verb
• Root: √भू
• Form: Imperfect (Laṅ), 3rd, Singular

• नृपश्रेष्ठ: O best of kings
• Type: Noun
• Root: नृप + श्रेष्ठ
• Form: Masculine, Vocative, Singular

Speaker

वसुहरोम उवाच

Characters & Entities

• वसुहरोम (Vasuharoma)
• ब्रह्मा (Brahmā)
• दण्ड (daṇḍa, Brahmā’s staff/rod)
• सत्र (satra, sacrificial session)
• पार्थिवर्षभ (address to a king, unspecified here)