Shloka 52
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
नरश्रेष्ठ! वेदप्रतिपादित दोषोंका आचरण करने-वाले अपराधीके लिये जो व्यवहार या विचार होता है, वह वेदप्रत्यय कहलाता है (यह दूसरा भेद है) और कुलाचार भंग करनेके अपराधपर किये जानेवाले विचार या व्यवहारको मौल कहते हैं (यह तीसरा भेद है)। इसमें भी शास्त्रोक्त दण्डका ही विधान किया जाता है ।। उक्तो यश्चापि दण्डोडसौ भर्तप्रत्ययलक्षण: । ज्ञेयो नः स नरेन््द्रस्थो दण्ड: प्रत्यय एव च,पहले जो भर्वृप्रत्ययलक्षण दण्ड बताया गया है, वह हमें राजामें ही स्थित जानना चाहिये; क्योंकि वह विश्वास और दण्ड राजापर ही अवलम्बित है
naraśreṣṭha! vedapratipādita-doṣāṇām ācaraṇa-kāriṇe 'parādhinē yā vyavahāra-vicāraḥ sa veda-pratyayaḥ (eṣa dvitīyo bhedaḥ); kula-ācāra-bhaṅga-doṣe kṛto yo vyavahāra-vicāraḥ sa maulaḥ (eṣa tṛtīyo bhedaḥ). atrāpi śāstroktasya daṇḍasyaiva vidhānaṃ kriyate. ukto yaścāpi daṇḍo 'sau bhartṛ-pratyaya-lakṣaṇaḥ; jñeyo naḥ sa narendra-stho daṇḍaḥ pratyaya eva ca; yataḥ sa viśvāsaś ca daṇḍaś ca rājany evāvalambitaḥ.
భీష్ముడు పలికెను— ఓ నరశ్రేష్ఠా, వేదాలు దోషమని చెప్పిన ఆచరణలో ప్రవేశించి నేరం చేసినవాడిపై జరిగే విచారణ, వ్యవహారం ‘వేదప్రత్యయ’మని పిలవబడుతుంది—ఇది రెండవ విభాగం. కులాచారాన్ని (వంశ/కుల సంప్రదాయం) భంగం చేసిన నేరంపై జరిగే విచారణ, వ్యవహారం ‘మౌల’మని పిలవబడుతుంది—ఇది మూడవ విభాగం. ఈ రెండింటిలోనూ శాస్త్రోక్త దండమే విధించాలి. అలాగే ముందుగా చెప్పిన ‘భర్తృప్రత్యయలక్షణ’ దండం రాజునిలోనే స్థితమని తెలుసుకోవాలి; ఎందుకంటే విశ్వాసమూ దండాధికారమూ చివరకు రాజుపైనే ఆధారపడతాయి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Judicial reasoning and punishment must be grounded in recognized authorities: Vedic injunctions for Veda-condemned offences and clan custom for breaches of kula-ācāra; yet enforcement of śāstra-prescribed punishment ultimately rests on the king, because social trust and coercive authority depend on him.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma explains to the king how different kinds of offences are to be assessed—by Vedic standards or by established clan custom—and emphasizes that the effective locus of punishment and public confidence is the ruler.