Shloka 55
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
प्रीतिप्रवृत्ती विनिवर्तिती यथा सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चोभयो: । यदेव मित्र गुरुभारमावहेत् तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद् बुध:,सुहृदोंमेंसे जो दो मित्र प्रेमपूर्वक साथ-साथ एक कार्यमें प्रवृत्त होते हों और साथ-ही- साथ उससे निवृत्त होते हों, उन्हें अच्छी तरह जानकर उन दोनोंमेंसे जो मित्र लौटकर मित्रका गुरुतर भार वहन कर सके, उसीको दिद्वान् पुरुष अत्यन्त स्नेही मित्र मानकर दूसरोंके सामने उसका उदाहरण दें
prītipravṛttī vinivartitī yathā suhṛtsu vijñāya nivṛtya cobhayoḥ | yadeva mitra gurubhāram āvahet tadeva susnigdham udāhared budhaḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—ప్రేమవశముగా ఇద్దరు మిత్రులు ఒక కార్యమున కలిసి ప్రవేశించి, కలిసి దానినుండి విరమించినప్పుడు, వారిని జాగ్రత్తగా గమనించవలెను. ఆ ఇద్దరిలో తిరిగి వచ్చి తన మిత్రుని భారమైన భారమును మోయగల మిత్రుడే జ్ఞానుల దృష్టిలో అత్యంత స్నిగ్ధుడైన, గాఢనిష్ఠ గల సత్యమిత్రుడు; అతడే మిత్రత్వానికి ఆదర్శమని చెప్పబడును.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A truly intimate friend is identified not merely by shared participation in pleasant or mutual undertakings, but by the capacity to shoulder a heavier responsibility for the other when the moment of withdrawal or difficulty comes. Wisdom lies in discerning such steadfastness and holding it up as the standard of friendship.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and right conduct, Bhishma advises how to evaluate friends: observe two companions who begin and end an endeavor together, and then see which one can bear the greater load for the other. That one is to be regarded as the most affectionate and reliable friend.