Shloka 53
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
धनैर्विशिष्टान् मतिशीलपूजितान् गुणोपपन्नान् युधि दृष्टविक्रमान् । गुणेषु दृष्टवा न चिरादिवात्मवान् यतो$5भिसंधाय निहन्ति शात्रवान्,उक्त राजधर्मके अनुसार संधि-विग्रह आदि गुणोंके प्रयोगमें सतत सावधान रहनेवाला नरेश धनसम्पन्न, बुद्धि और शीलके द्वारा सम्मानित, गुणवान् तथा युद्धमें जिनका पराक्रम देखा गया है, उन वीर शत्रुओंको भी कूटकौशलपूर्वक नष्ट कर सकता है
bhīṣma uvāca |
dhanair viśiṣṭān matiśīlapūjitān guṇopapannān yudhi dṛṣṭavikramān |
guṇeṣu dṛṣṭvā na cirād ivātmavān yato 'bhisaṃdhāya nihanti śātravān ||
భీష్ముడు పలికెను—సంధి, విగ్రహము మొదలైన రాజనీతిగుణముల ప్రయోగమున ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండే ఆత్మనిగ్రహముగల రాజు, యుక్తియుక్తమైన కుట్రాచారముతో, ధనవంతులై, బుద్ధి-శీలములచేత గౌరవింపబడినవారై, గుణసంపన్నులై, యుద్ధమున పరాక్రమము నిరూపించిన శత్రువీరులనైనను త్వరలోనే సంహరించగలడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even formidable enemies—rich, respected, virtuous, and battle-proven—can be overcome if a king remains self-controlled and continuously alert in applying political instruments like alliance (sandhi) and hostility/war (vigraha), using deliberate and well-planned stratagems.
In the Shanti Parva’s instruction on royal duty, Bhishma advises Yudhishthira on practical governance: the ruler must assess an opponent’s strengths and still, through careful planning and timely policy decisions, neutralize hostile forces.