Shloka 14
Nakula’s Counsel on Yajña, Dāna, and Tyāga (नकुलोपदेशः—यज्ञदानत्यागविचारः)
भरतवंशी नरेश! पार्थ! इस प्रकार विवेककी तुलापर रखकर जब देखा गया तो गृहस्थ-आश्रम ही महत्त्वपूर्ण सिद्ध हुआ; क्योंकि वहाँ भोग और स्वर्ग दोनों सुलभ थे। तबसे उन्होंने निश्चय किया कि “यही मुनियोंका मार्ग है और यही लोकवेत्ताओंकी गति है! ।। इति य: कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभ । न य: परित्यज्य गृहान् वनमेति विमूढवत्,भरतश्रेष्ठ) जो ऐसा भाव रखता है, वही त्यागी है। जो मूर्खकी तरह घर छोड़कर वनमें चला जाता है, वह त्यागी नहीं है
iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha | na yaḥ parityajya gṛhān vanam eti vimūḍhavat ||
నకులుడు పలికెను—“హే భరతశ్రేష్ఠా! త్యాగము బాహ్యచర్యలో గాని వనగమనంలో గాని కాదు; అంతఃకరణ నిశ్చయంలోనే. అనాసక్తి, కర్తవ్యబుద్ధి అనే భావమును ధరించువాడే నిజమైన త్యాగి; మోహగ్రస్తుడై మూఢునివలె గృహాన్ని విడిచి అడవికి పోవాడు త్యాగి కాడు.”
नकुल उवाच
Educational Q&A
Renunciation is primarily an inner attitude (bhāva)—non-attachment and right intention—rather than a mere external act like leaving one’s home for the forest.
In the Shanti Parva’s ethical discourse, Nakula addresses a Bharata elder (commonly understood as Yudhiṣṭhira) and argues that genuine tyāga is defined by discernment and mental resolve, criticizing superficial ascetic flight as delusion.