Shloka 2
Bhṛtya-niyoga: Role-appropriate appointment of servants and protection of the royal treasury (भृत्यनियोगः कोशरक्षणं च)
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार अपनी योनिमें आकर वह कुत्ता अत्यन्त दीनदशाको पहुँच गया। ऋषिने हुंकार करके उस पापीको तपोवनसे बाहर निकाल दिया ।।
bhīṣma uvāca—rājan! evaṁ svāṁ yonim āgamya sa śvā atyanta-dīna-daśāṁ gataḥ. ṛṣiṇā huṅkṛtya sa pāpī tapovanād bahiṣkṛtaḥ. evaṁ rājñā matimatā viditvā satya-śaucatām, ārjavaṁ prakṛtiṁ satyaṁ śrutaṁ vṛttaṁ kulaṁ damaṁ (dayāṁ balaṁ parākramaṁ prabhāvaṁ vinayaṁ kṣamāṁ ca), yathā-yogyaṁ sevakān karmasu niyojayet teṣāṁ ca rakṣāyāḥ samyak prabandhaṁ kuryāt.
భీష్ముడు పలికెను—రాజా! ఈ విధంగా తన యోనిలోనే తిరిగి వచ్చి ఆ కుక్క పరమ దైన్యానికి చేరింది. ఋషి హుంకారంతో ఆ పాపిని తపోవనము నుండి వెలివేశాడు. అలాగే బుద్ధిమంతుడైన రాజు ముందుగా తన సేవకులలో సత్యం, శుచిత్వం, సరళత, స్వభావం, విశ్వాసం, శాస్త్రజ్ఞానం, సదాచారం, కులీనత, ఇంద్రియనిగ్రహం—అలాగే దయ, బలం, పరాక్రమం, ప్రభావం, వినయం, క్షమ—ఇవన్నీ పరిశీలించి, ఎవరు ఏ పనికి యోగ్యులో వారిని ఆ పనిలో నియమించి, వారి రక్షణకు సంపూర్ణ ఏర్పాట్లు చేయాలి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must evaluate the moral and practical qualities of servants—truthfulness, purity, straightforwardness, temperament, learning, conduct, lineage, self-control, compassion, strength, valor, influence, humility, and patience—and then assign duties according to fitness, while ensuring their protection through proper administrative arrangements.
Bhishma recalls an episode where a dog, returning to its former birth-state, becomes utterly miserable and is driven out of the hermitage by a sage’s stern cry; he then turns the incident into counsel for the king on discerning and appointing servants and safeguarding them.