Shloka 13
Śānti Parva 116: Criteria for Royal Servants and Administrative Competence (भृत्य-गुण-प्रश्नः / राजसेवक-लक्षणम्)
भीष्म उवाच नच प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत । असहायवता तात नैवार्था: केचिदप्युत,भीष्मजीने कहा--तात भरतनन्दन! कोई भी सहायकोंके बिना अकेले राज्य नहीं चला सकता। राज्य ही क्या? सहायकोंके बिना किसी भी अर्थकी प्राप्ति नहीं होती। यदि प्राप्ति हो भी गयी तो सदा उसकी रक्षा असम्भव हो जाती है (अतः सेवकों या सहायकोंका होना आवश्यक है)। जिसके सभी सेवक ज्ञान-विज्ञानमें कुशल, हितैषी, कुलीन और स्नेही हों, वही राजा राज्यका फल भोग सकता है
bhīṣma uvāca | na ca praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyam ekena bhārata | asahāyavatā tāta naivārthāḥ kecid apy uta ||
భీష్ముడు అన్నాడు— ఓ భారతా! ఒక్కడే రాజ్యాన్ని సరిగా పాలించడం సాధ్యం కాదు. తాతా! సహాయం లేక ఏ లక్ష్యమూ సిద్ధించదు; ఏదైనా పొందినా దాని రక్షణ దీర్ఘకాలం నిలవదు. అందువల్ల సేవకులు, సహాయకులు అనివార్యులు. ఎవరి సేవకులు జ్ఞాన-విజ్ఞానాలలో నిపుణులు, హితైషులు, కులీనులు, స్నేహశీలులు ఉంటారో, ఆ రాజే రాజ్యఫలాన్ని అనుభవించగలడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Effective rule and the pursuit of any goal require capable support. A king must rely on competent, loyal, well-wishing aides; without them, achievements are difficult and their protection is unstable.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma counsels Yudhiṣṭhira that sovereignty is not a solitary enterprise: administration, acquisition, and protection all depend on trustworthy and skilled servants and allies.