Shloka 77
Vyāghra–Gomāyu Saṃvāda (व्याघ्रगोमायु संवाद) — Testing Character Beneath Appearances
असंतुष्टाक्ष्युता: स्थानान्मानात् प्रत्यवरोपिता: । स्वयं चोपह्ता भृत्या ये चाप्युपहिता: परै:,“जो अपने पदसे गिरा दिये जानेके कारण असंतुष्ट हों, अपमानित किये गये हों, जो स्वयं राजासे पुरस्कृत होकर दूसरोंके द्वारा कलंक लगाये जानेके कारण उस आदरसे वंचित कर दिये गये हों, जो क्षीण, लोभी, क्रोधी, भयभीत और धोखेमें डाले गये हों, जिनका सर्वस्व छीन लिया गया हो, जो मानी हों, जिनकी आय छिन गयी हो, जो महत्त्वपूर्ण पद पाना चाहते हों, जिन्हें सताया गया हो, जो किसी राजापर आनेवाले संकटसमूहकी प्रतीक्षा कर रहे हों, छिपे रहते हों और मनमें कपटभाव रखते हों, वे सभी सेवक शत्रुओंका काम बनानेवाले होते हैं
asaṃtuṣṭākṣyutāḥ sthānān mānāt pratyavaropitāḥ | svayaṃ copahṛtā bhṛtyā ye cāpyupahitāḥ paraiḥ ||
భీష్ముడు చెప్పెను—పదవి నుండి తొలగింపబడి అసంతృప్తి చెందినవారు, గౌరవం నుండి దించబడి అవమానింపబడినవారు, అలాగే రాజానుగ్రహం పొందినప్పటికీ ఇతరుల నింద వల్ల ఆ గౌరవం కోల్పోయిన సేవకులు—ఇలాంటి వారు తరచుగా శత్రువుల సాధనమవుతారు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must recognize that disgruntled, humiliated, or slandered retainers can become channels for hostile influence. Protecting honor, ensuring fair treatment, and preventing courtly defamation are essential to prevent internal betrayal.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and conduct, Bhishma advises about the dangers within one’s own service circle. He lists types of servants whose wounded status and resentment make them likely to serve an enemy’s purposes.