Shloka 30

उपायधर्म-सेनायोगः

Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment

Devanagari script

अनीकं ये विभिन्‍न्दन्ति भिन्न संस्थापयन्ति च । समानाशनपानास्ते कार्या: द्विगुणवेतना:,जो शत्रुकी सेनाको छिलन्न-भिन्न कर डालते हैं और अपनी तितर-बितर हुई सेनाको संगठित करके दृढ़तापूर्वक स्थापित करनेकी शक्ति रखते हैं, ऐसे लोगोंको राजा अपने समान ही भोजन-पानकी सुविधा देकर सम्मानित करे और उन्हें दुगुना वेतन दे

Transliteration

anīkaṃ ye vibhinndanti bhinnaṃ saṃsthāpayanti ca | samānāśanapānās te kāryā dvi-guṇa-vetanāḥ ||

Translation

భీష్ముడు పలికెను—శత్రువుల యుద్ధవ్యుహాన్ని ఛేదించి, తమ సైన్యం చెదరిపోయినప్పుడు దానిని మళ్లీ సమీకరించి దృఢంగా నిలబెట్టగలవారిని రాజు తనతో సమానంగా భోజనపాన సౌకర్యాలతో గౌరవించి, వారికి ద్విగుణ వేతనం ఇవ్వాలి.

Word by Word

• {'anīkam': 'battle-array

• military front', 'ye': 'those who', 'vibhinndanti (vibhindanti)': 'split, pierce, break apart (especially an enemy formation)', 'bhinnaṃ': 'broken, scattered, disordered', 'saṃsthāpayanti': 'set in place again

• reorganize', 'ca': 'and', 'samāna-āśana-pānāḥ': 'having equal food and drink (i.e., granted the same rations/privileges as the king)', 'te': 'they

• those men', 'kāryāḥ': 'should be appointed/engaged

• should be made to serve (in office/service)', 'dvi-guṇa-vetanāḥ': 'with double wages

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma
• king (rājā, implied)
• enemy army (śatru-senā, implied)
• one's own army (sva-senā, implied)

Educational Q&A

What is the core teaching?

A king should materially reward and honor those rare commanders or warriors who can both shatter the enemy’s formation and restore one’s own scattered troops; such crisis-leadership merits equal privileges and double wages.

What is happening in the narrative?

In Bhishma’s instruction on rāja-dharma, he advises Yudhishthira on how to manage and incentivize capable military personnel—specifically those who can break enemy ranks and re-form disordered friendly forces.