Shloka 3
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
उपायधर्मान् वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयो: । निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिन:
upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ | nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా! ఇప్పుడు అర్థసిద్ధికీ ధర్మసిద్ధికీ ఉపకరించే, ఫలసిద్ధమైన ఉపాయధర్మములను నేను వివరిస్తాను. మర్యాదలేని దొంగలు, దోపిడీదారులు అర్థధర్మముల సీమలను చెరిపి మార్గదోపిడీదారులై పోతే, వారిని నియంత్రించి నశింపజేయుటకు వేదసమ్మతమైన ఉపాయములను నేను చెప్పడం ప్రారంభిస్తున్నాను. సమస్త కార్యసిద్ధి కొరకు ఆ ఉపాయములను నన్ను నుండి వినుము.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma frames governance as the protection of both artha (public welfare and stability) and dharma (moral-legal order), and introduces ‘upāya-dharma’—practical, result-tested measures that a ruler may employ, including sanctioned force, to restrain lawless disruptors.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira receives instruction from Bhīṣma on kingship and policy. Here Bhīṣma begins a section on pragmatic statecraft: how to deal with bandits and social predators who violate the bounds of dharma and artha.