Shloka 20
रणभूमिवर्णनम् — Devāsuropama-yuddha and the ‘River’ Metaphor of the Battlefield
तान् समाश्चास्य योधांस्तु मद्रराज: प्रतापवान्,महाराज! तब प्रतापी महारथी मद्रराज शल्यने उन योद्धाओंको आश्वासन दे समृद्धिशाली सर्वतोभद्रनामक व्यूह बनाकर भारनाशक, अत्यन्त वेगशाली और विचित्र धनुषको कँपाते हुए सिंधी घोड़ोंसे युक्त श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ हो पाण्डवोंपर आक्रमण किया
sañjaya uvāca | tān samāśvāsya yodhāṁs tu madrarājaḥ pratāpavān mahārāja | tataḥ pratāpī mahārathī madrarājaḥ śalyaḥ samṛddhiśālinaṁ sarvatobhadra-nāmakaṁ vyūhaṁ kṛtvā bhāranāśakaḥ atyanta-vegāś ca vicitra-dhanuḥ kampayan sindhī-aśva-yukta-śreṣṭha-rathaṁ samāruhya pāṇḍavān abhyadravat ||
మహారాజా! అప్పుడు ప్రతాపవంతుడైన మద్రరాజు శల్యుడు ఆ యోధులను ఆశ్వాసపరచెను. అనంతరం ‘సర్వతోభద్ర’ అనే సమృద్ధమైన వ్యూహాన్ని నిర్మించి, సింధీ అశ్వయుక్తమైన ఉత్తమ రథంపై అధిరోహించి, తన విచిత్ర ధనుస్సును కంపింపజేస్తూ, అపార వేగం మరియు విధ్వంసక బలంతో పాండవులపై దాడికి దూసుకెళ్లెను.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya leadership in war: a commander steadies his troops, arranges a protective formation, and advances decisively. Ethically, it reflects the Mahābhārata’s recurring tension—valor and tactical excellence can be displayed even in a conflict whose larger moral weight remains tragic.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Śalya, king of Madra, encourages his warriors, forms the Sarvatobhadra battle-array, mounts a fine chariot drawn by Sindhī horses, and charges to attack the Pāṇḍavas.