Shloka 13
रणभूमिवर्णनम् — Devāsuropama-yuddha and the ‘River’ Metaphor of the Battlefield
समुद्धूतार्णवाकारमुद्धूतरथकुञ्जरम् । भरतश्रेष्ठ वह सेना विश्षुब्ध महासागरके समान कोलाहल कर रही थी। उसके रथ और हाथी बड़े वेगसे आगे बढ़ रहे थे, मानो किसी महासमुद्रमें ज्वार उठ रहा हो ।। १२३ || धृतराष्ट्र रवाच द्रोणस्य चैव भीष्मस्य राधेयस्य च मे श्रुतम्
saṃuddhūtārṇavākāram uddhūtarathakuñjaram | bharataśreṣṭha tava senā viṣubdhā mahāsāgarake samāna kolāhalaṃ karatī thī | tasya rathāś ca hastinaś ca mahāvegena agre pravavṛduḥ, māno mahāsamudre jvāra uttiṣṭhet || 123 || dhṛtarāṣṭra uvāca droṇasya caiva bhīṣmasya rādheyasya ca me śrutam
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! మీ సేన క్షుభిత మహాసముద్రంలా ఘోర కోలాహలం చేసింది। దాని రథాలు, గజాలు మహావేగంతో ముందుకు దూసుకెళ్లాయి; విస్తార సముద్రంలో మహాజ్వారం లేచినట్లుగా। ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—ద్రోణుడు, భీష్ముడు, రాధేయుడు (కర్ణుడు) గురించినది నేను విన్నాను…
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how collective violence gains unstoppable momentum once unleashed: the army’s roar and forward surge are likened to an oceanic tide, suggesting that war amplifies human passions beyond easy control and demands sober responsibility from rulers.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kuru host is advancing with deafening tumult, chariots and elephants rushing ahead like a swelling sea; immediately after, the narration shifts as Dhṛtarāṣṭra begins speaking, invoking famed warriors—Droṇa, Bhīṣma, and Karṇa.