Shloka 43
व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्थ च पातनम् | तदाख्याय तत: सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।। (वार्तिका दुःखसंतप्ता: शोकोपहतचेतस: ।) ध्यात्वा च सुचिरं काल॑ जम्मुराता यथागतम्,उन संदेशवाहकोंने आकर द्रोणपुत्र अश्वत्थामासे यथावत् समाचार कह सुनाया। भारत! गदायुद्धमें भीमसेनका जैसा व्यवहार हुआ तथा राजाको जिस प्रकार धराशायी किया गया, वह सारा वृत्तान्त द्रोणपुत्रको बताकर दुःखसे संतप्त हो वे बहुत देरतक चिन्तामें डूबे रहे। फिर शोकसे व्याकुलचित्त एवं आर्त होकर जैसे आये थे वैसे चले गये
sañjaya uvāca |
vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca pātanam |
tad ākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata ||
(vārtikā: duḥkhasaṃtaptāḥ śokopahatacetasaḥ |
dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmur āgatā yathāgatam ||)
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భారతా! గదాయుద్ధంలోని వ్యవహారం, రాజు పతనం—ఇవన్నీ ద్రోణపుత్రునికి తెలియజేసి, ఆ వార్తావాహకులు దుఃఖంతో దగ్ధులై, శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సుతో, చాలాసేపు ధ్యానంలో మునిగిపోయారు; ఆపై ఆర్తులై వ్యాకులులై, వచ్చినట్లే వెళ్లిపోయారు।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral weight of wartime conduct: how a duel is carried out and how a fallen opponent is treated become ethically charged facts that generate grief, reflection, and consequences beyond the battlefield.
Messengers arrive and report to Aśvatthāman the full account of the mace-duel and the king’s downfall. After delivering the news, they linger in sorrowful contemplation and then depart.