Shloka 4
संजयने कहा--राजन्! सुनिये। नरेश्वर! उस भारी संकटमें पड़ जानेपर टूटी जाँघवाले राजा दुर्योधनने जो कुछ कहा था, वह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे बता रहा हूँ ।। भग्नसक्थो नृपो राजन् पांसुना सोडवगुण्ठित: । यमयन् मूर्थजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश,गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत् । राजन्! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता, दाँतोंसे दाँतोंको पीसता तथा ज्येष्ठ पाण्डव युधिष्ठिरकी निन्दा करता हुआ वह उच्छवास ले इस प्रकार बोला--
sañjaya uvāca—rājan śṛṇu. nareśvara! tasmin mahati saṅkaṭe patite bhagnasaktho nṛpo duryodhanaḥ yad avadat tat sarvaṃ vṛttāntaṃ yathārthataḥ kathayiṣyāmi. bhagnasaktho nṛpo rājan pāṃsunā soḍhavagūṇṭhitaḥ | yamayan mūrdhajāṃs tatra vīkṣya caiva diśo daśa garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasped athābravīt ||
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! వినండి. నరేశ్వరా! ఆ ఘోర విపత్తులో పడినప్పుడు, తొడలు విరిగిన రాజు దుర్యోధనుడు పలికిన మాటలన్నిటినీ నేను యథార్థంగా వివరిస్తాను. తొడలు విరిగి ఆ నరపతి నేలపై పడిపోయి ధూళితో కప్పబడ్డాడు. అక్కడ తన చెదరిన జుట్టును సర్దుకుంటూ పది దిక్కుల వైపు చూశాడు. ఆపై జ్యేష్ఠ పాండవుని దూషిస్తూ ఒక దీర్ఘ నిశ్వాసం విడిచి ఈ విధంగా పలికాడు.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical aftermath of war: even a king’s power collapses into vulnerability, and unresolved pride turns into blame and bitterness. Sañjaya’s insistence on truthful reporting underscores a dharmic ideal—facing events as they are—while Duryodhana’s reviling of the righteous points to how adharma culminates in humiliation and resentment rather than clarity.
After the mace-fight, Duryodhana lies on the ground with shattered thighs, covered in dust. He gathers his hair, looks in all directions, sighs heavily, and begins speaking while censuring the eldest Pāṇḍava (Yudhiṣṭhira). Sañjaya narrates these details to Dhṛtarāṣṭra as part of his eyewitness-style report.