Shloka 1
अत्-#-#क+ चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: दुर्योधनका संजयके सम्मुख विलाप और वाहकोंद्वारा अपने साथियोको संदेश भेजना धृतराष्ट्र रवाच अधिष्ित: पदा मूर्थ्नि भग्नसक्थो महीं गत: । शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत संजय,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जब जाँघें टूट जानेके कारण मेरा पुत्र पृथ्वीपर गिर पड़ा और भीमसेनने उसके मस्तकपर पैर रख दिया, तब उसने क्या कहा? उसे अपने बलपर बड़ा अभिमान था। राजा दुर्योधन अत्यन्त क्रोधी तथा पाण्डवोंसे वैर रखनेवाला था। उस युद्धभूमिमें जब वह बड़ी भारी विपत्तिमें फँस गया, तब क्या बोला?
dhṛtarāṣṭra uvāca |
adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ |
śauṭīryamānī putro me kim abhāṣata sañjaya ||
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—సంజయా! నా కుమారుని తొడలు విరిగి అతడు నేలపై పడిపోయినప్పుడు, భీమసేనుడు అతని తలపై పాదం పెట్టినప్పుడు, అతడు ఏమన్నాడు? అతడు తన శౌర్యంపై గొప్ప గర్వం కలవాడు. ఆ యుద్ధభూమిలో ఘోర విపత్తులో చిక్కిన వేళ దుర్యోధనుడు ఏ మాటలు పలికాడు?
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames a moral contrast between pride in strength and the vulnerability of human fortune: even the mighty, when driven by hostility and arrogance, can meet a humiliating reversal. It invites reflection on how adharma-fueled rivalry culminates in suffering and loss of dignity.
Dhṛtarāṣṭra questions Sañjaya about Duryodhana’s words after Duryodhana has been struck down with broken thighs and lies on the ground, while his opponent places a foot upon his head—an image of defeat and disgrace at the war’s end.